Onderzoek bevestigt dat leiderschap wordt beïnvloed door beeldvorming. Marco Meuleman is gefascineerd door leiderschap. Hij observeerde hoe mensen aankijken tegen leiders en welke impact dat heeft op leiders en hun volgers. Het boeide hem dermate dat hij besloot er een proefschrift aan te wijden met als titel ‘Wie is de baas?’, dat hij op 9 april 2010 succesvol verdedigde. Daarmee behaalde de Chief Financial Officer (CFO) van ENNIA de doctorstitel in managementwetenschappen.
Er wordt weliswaar veel geschreven over leiderschap, zo ontdekte Marco Meuleman, maar meestal wordt beschreven hoe leiders moeten optreden, wat ze moeten doen, hoe ze moeten handelen (prescriptief). Er was weinig literatuur die beschrijft wat leiders daadwerkelijk doen (descriptief). Over het aspect beeldvorming rondom leiderschap, zo ontdekte hij, is fundamenteel wetenschappelijk zelfs weinig tot niets geschreven. Die lacune heeft hij gevuld met zijn proefschrift.

Hij schreef zijn proefschrift in een periode waarin de zakenwereld werd opgeschrikt door grootschalige fraudes, die voornamelijk terug te voeren waren naar machtmisbruik door leiders van mondiale ondernemingen, zoals Cees van der Hoeven (Ahold), Nina Brink (World Online) en Kenneth Lay (Enron). Het was ook de tijd waarin oud-president George W. Bush de oorlog tegen Irak startte, waarin beeld en woordgebruik (‘We got him!’) grote impact kregen, en tevens de tijd waarin Nederland werd blootgesteld aan de confronterende leiderschapstijl van mensen zoals Pim Fortuyn.

Meuleman beschrijft in zijn proefschrift hoe hedendaagse beeldcultuur aan leiders een platform biedt om zich te etaleren en hun invloed te vergroten. En dat heeft het leiderschap wezenlijk veranderd, stelt Meuleman. ‘Leiders zijn meer zichtbaar dan ooit, maar paradoxaal genoeg waren ze nooit onbereikbaarder voor hun volgers dan nu. De enorme zichtbaarheid verandert ook de invloed van leiders: zij lijken voor hun volgers onaantastbare orakels, die via hun visuele uitstraling veel macht hebben.’

Meuleman onderzocht hoe de spektakelthema’s terugkwamen in een artikelenreeks van het Financieel Dagblad (FD) in 2003 met als thema leiderschap. Daaruit blijkt dat de  spektakelthema’s de tentakels hebben uitgestrekt over niet alleen alle niveaus van het hedendaagse leiderschap, maar ook over het leiderschapsdenken. Want geen van de auteurs van de artikelen uit kritiek op de grote rol die schijn en beeldvorming spelen, integendeel, het samengaan van beeld en werkelijkheid wordt voetstoots geaccepteerd. De symptomen van het leiderschapsspektakel worden in FD wel beschreven (zoals hoge beloningen toekennen en ook issues rond benoemingen, aansturing en informatiemanipulatie), maar de oorzaak (de invloed van beeldvorming) wordt niet bekritiseerd.

Spectaculaire samenleving
Meuleman werkte in zijn onderzoek met de visie die de Fransman Guy Debord in 1967 schetste van de maatschappij die wordt beïnvloed door massamedia. Debord noemde dit de ‘spektakelmaatschappij’, die bovendien allesomvattend is. Dat wil zeggen dat het beeld en de werkelijkheid één geheel zijn geworden.

Het spektakel kent in de benadering van Guy Debord vier thema’s:

Schijnwerkelijkheid > de beelden reflecteren de beleefde werkelijkheid, waarmee de beelden een werkelijkheid op zich worden;
Fetisj van de waar > het spektakel is een middel dat de macht van de economie versterkt en vergroot. Dit blijkt uit de centrale rol van de waar (goederen/dingen) in de economie, en het feit dat de ruilwaarde van zulke waren het gewonnen heeft van de werkelijke gebruikswaarde ervan;
Onbewuste beïnvloeding > de beeldcultuur beïnvloedt het onderbewuste van een individu. Als de volgers zich hiervan bewust zouden zijn dan zou het spektakel ineen vallen, maar via de onderbewuste beïnvloeding kunnen leiders hun volgers onbewust disciplineren. De leidt tot vervreemding, tot afstand tussen leiders en  volgers;
Idool > een idool is een leider waartegen de volgers opkijken en waarin zij zich herkennen. Dit geeft sterke richtlijnen voor het gedrag, houding en voorkomen van een leider in de spektakelmaatschappij.

Download hier het proefschrift ‘Wie is de baas?’ van Marco Meuleman